Małgorzata Czerniakowska

Biogram Tadeusza Czackiego (1765-1813), Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, suppl. I, Gdańsk 1998

CZACKI Tadeusz (1765-1813)



Tadeusz Czacki

CZACKI Tadeusz (1765-1813), historyk, organizator szkolnictwa, działacz gospodarczy, bibliofil, założyciel Liceum Krzemienieckiego i Biblioteki Poryckiej, współzałożyciel Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk. Ur. się 28 VIII w Porycku na Wołyniu jako syn Feliksa (Szczęsnego), podczaszego kor., i Katarzyny z Małachowskich. Kształcił się w domu rodzinnym pod kierunkiem jezuity Faustyna Grodzickiego. W latach 1768-74 przebywał w Gdańsku wraz ze stryjem Franciszkiem Czackim (1728-1787); mieszkał wtedy przy ul. św. Ducha. W 1784-6 pracował w Komisji Skarbowej, a w latach 1786-92 w Komisji Skarbu Koronnego. Był inicjatorem sporzšdzenia mapy hydrograficznej Polski i Litwy, którš wykonał por. J. Mahler, jego współpracownik. W 1790 jako komisarz Komisji Skarbu Koronego brał udział w obradach nad traktatem handlowym z Prusami. W opublikowanym w 1790 roku dziełku Reffleksye nad uszkodzeniem dla krajów polskich wynikającym z zaniedbywania handlu, pochodzącego z mniej ważenia, porzuconej nad Gdańskiem opieki wskazywał na pożytki płynące z utrzymania Gdańska przy Polsce (t.r. ukazał się w Warszawie przekład na jęz. niem.) W rękopiśmiennej pracy z 1792 r. Uwagi o handlu z Anglią, Portą Ottomańską i innymi narodami Czacki przedstawił znaczenie Gdańska dla handlu Anglii z Polską. W swej najważniejszej pracy O litewskich i polskich prawach (t. I-II 1800-1) wykorzystał zbiory archiwum m. Gdańska i wiele dzieł gdańskich uczonych oraz prac o Gdańsku, przez co zawarł w niej wiele Ÿródłowych informacji dotyczących Gdańska i Pomorza, np. w tomie I omówił prawo składu dla Gdańska, w tomie II umieścił tabl. ilustrującą eksport zboża przez Gdańsk. W załączonym tu atlasie numizmatycznym zamieścił wizerunki wielu gdańskich, elbląskich i toruńskich monet; była to pierwsza polska praca numizmatyczna obejmująca całość naszej numizmatyki. W lipcu 1792 r. zakończył pracę w Komisji Skarbowej i rozpoczął na szeroką skalę akcję bibliofilsko-kolekcjonerską. W 1795 r. umieścił swe zbiory w Porycku na Wołyniu. W poszukiwaniu materiałów historycznych udawał się wielokrotnie do Gdańska, Oliwy, Torunia i Elbląga. W Gdańsku zatrzymywał się w hotelu "Dom Angielski" przy ul. Chlebnickiej, Olivaer Herberge (Targ Drzewny), "Koenigsberger Herberge" (ul. Elbląska). Zamierzając poświęcić się dziejopisarstwu, gromadził zwłaszcza pamiątki przeszłości narodowej Ÿródła i materiały historyczne Biblioteka w Porycku liczyła 1558 wol. rękopisów, ponad 8500 tomów dzieł pol., 3 4 tys. obcych i ok. 20 tys. broszur. Z zachowanych katalogów wynika, że posiadała wiele druków pomorskich, m.in. dzieła J. Heweliusza, B. Keckermanna, G. Lengnicha, G. Reygera, M. Volckmara, F. Kluvera. Obecnie większość poloników z tej biblioteki znajduje się w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. Czacki był jednym z inicjatorów, założycieli i najbardziej aktywnych członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. W 1801 r. odbył podróż naukową do Królewca, Fromborka i Gdańska. Zwiedzał Gdańsk m. in. w 1801, 1802, 1803.

Liceum w Krzemieńcu

Tadeusz Czacki i Liceum w Krzemieńcu

Zawarł wtedy znajomość z K.C. Mrongowiuszem, który wspomniał go w podręczniku z 1805. Rezultatem tej znajomości były starania Czackiego w 1805 r. o sprowadzenie Mrongowiusza do Krzemieńca na bibliotekarza i nauczyciela Gimnazjum Wołyńskiego (póŸn. Liceum Krzemienieckiego), założonego przez Czackiego w t.r. W 1802 r. założył krótko istniejącš spółkę handlową Towarzystwo Żeglugi. Był żonaty od 1792 z Barbarą Dembińską. Zm. 8 II 1813 r. w Dubnie. 18 VI 1965 r. nadano jego imię statkowi handlowemu, m/s Czacki".



Estreicher,XIV 507-8; tenże, Bibliografia polska XIX stulecia, t.III K. 1962 s. 323-7; Gajewski L., Bibliografia ilustracji w czasopismach polskich XIX wieku i początku XX wieku (do 1918 r.), W. 1972 (ind.); Lit. pol., II 157 (bibliogr.); Bibliografia literatury polskiej. Nowy Korbut, W. 1966 t. IV s. 364-72; SPKP, s.135-136 (bibliogr.); -Aftanazy R., Dzieje rezydencji nadawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 5 Wr. 1994 s. 380-6;Czerniakowska M., Związki Józefa Maksymiliana Ossolińskiego z Pomorzem, Roczn. Bibl." t. 41: 1997z. 1-2 s. 77, 79-90; taż, Związki Tadeusza Czackiego z Pomorzem, Kwart. Hist. Nauki i Techniki" t. 42:1996 s. 25-42;Dunikowska B., Zawadzki K., Religa E., Szkoła im. Tadeusza Czackiego w Warszawie 1876-1976, W. 1997 (ind. i portr. C. J.Pitschmana); Haczewska Z., Rękopiśmienna osiemnastowieczna mapa hydrograficzna Polski w zbiorach sztokholmskich, Pol. Przegl. Kartograficzny" 1985 nr 2 s. 146-7; Historia nauki polskiej, red. B. Suchodolski, t. l Wr. 1970 s. 421 (ind.), t. 6 Wr. 1974 s. 103-4; Kotarski E., Sarmaci i morze. Marynistyczne początki w literaturze polskiej XVI-XVIII wieku,W. 1995 s. 63-6, 68, 305; BGd, starodruki, N1 11651, 8", N111649, 8°, N1 11650, 8".

Małgorzata,Czerniakowska.




K. C. Mrongowiusz (1765-1855)

Strona autorki

Strona główna

Gedanensia

Król Stanisław August w Gdańsku

Polskie Towarzystwo Badań nad Wiekiem Osiemnastym

Jan Uphagen - bibliofil

Jan Heweliusz-Gdańszczanin



Copyright by Małgorzata Czerniakowska, Gdańsk 2005-2014